Slaviša Batko Milačić: Sovjetska misija u Jugoslaviji

0
109

Danas 23. juna u Zagrebu je otvorena je prezentacija projekta memorijalne table u čast pripadnika sovjetske vojne misije pri Vrhovnom štabu Narodno Oslobodilačke vojske Jugoslavije. Ovaj događaj je po malo iznenađujuć s obzirom na turbolentne periode kroz koje je prolazila hrvatska politička scena. Ipak mora se reći da je sama prezentacija prošla dosta stidljivo ne stavljajući akcenat na to ko je odigrao presudnu ulogu u pobjedi. Simbolično je i to da se otvaranje ploče planira na adresi ulice Pavla Hatca 16. gdje se tokom Drugog svjetskog rata nalazilo zdanje Gestapoa. Izjavu povodom ove pozitivne inicijative dao je Predsjednik Saveza antifašističkih boraca i antifašista Hrvatske Franjo Habulin.

Zbog velike udaljenosti frontova 1941-1943 od teatra borbenih dejstava u Jugoslaviji, Sovjetski Savez nije mogao direktno da pomaže svog ideološkog saveznika u pozadini zbog geografske distance. Ipak bez obzira na sve neprekidno su preko vrhovnog štaba i svoje agenture bili obaviješteni o dešavanjima u okupiranoj Jugoslaviji. Čim su se stvorili tehnički i geografski uslovi za ostvarenje misije, Sovjeti su počeli sa pripremama.

Pripreme za prvu misiju počele su u aprilu 1943. a na čelu te misije nalazio se general Nikolaj Kornjejev. General Kornjejev je bio visokoškolovani vojni obavještajac. U toku Velikog otadžbinskog rata probijao se iz obruča sa 20. armijom, učestvovao u Demjanskoj operaciji sa 11. armijom, dok je sa 24. armijom učestvovao u prvoj najtežoj fazi Staljingradske bitke. O važnosti misije svedoči i činjenica da je general Kornjejev bio na savjetovanju kod Staljina. General Štemenko u svojim memoarima je rekao o Kornjejevu

„Ja sam od njega učio, mogu reći da je izbor bio dobar. Kornjejev je imao 43 godine. On je dobro poznavao vojno djelo i pored toga kombinovao je ličnu hrabrost sa opreznošću, kvaliteti koji su bili potrebni za situaciju u Jugoslaviji u tim vremenima»

Prema istoriji službe za radio vezu Crvene Armije, u maju 1944. misija Kornjejeva se oslanjala na cijelu mrežu radio stanica, od toga 12 radio stanica u Jugoslaviji dve u Grčkoj i Albaniji te na radio čvor u Bariju.

Još važnija sovjetska misija dogodila se pred ulaskom Crvene Armije na teritoriju Jugoslavije. Vratolomni put Tita iz Drvara preko Visa za Moskvu bio je uvod u završne pripreme za oslobođenje zemlje. Još u aprilu mjesecu 1944. u beležnici Molotova ostala je Titova molba za sovjetskom padobranskom divizijom, koja je tada ocijenjena kao preuranjena. Ipak sasvim je izvjesno da je Tito krajem septembra bio primljen kod Staljina.

U međuvremenu već 8. septembra 1944, nedelju dana od ulaska sovjetskih tenkova u Bukurešt, u Rumuniju je stigao Ilja Starinov kako ga danas zovu «otac ruskog specnaza» sa ostalim članovima misije i započeo rad na pripremi neophodne baze za smještaj Tita i sovjetske vojne misije odakle je trebalo da se kordinišu vojna dejstva. Ilja Starinov smatran je sa pravom jednim od najboljih sovjetskih diverzanata. Od građanskog rata u kome je započeo svoje putešestvije kao miner, preko Španije, Zimskog rata do Velikog otadžbinskog rata. Ilja Starinov je prošao sve.

Staljin je obećao Titu značajnu pomoć jer se sa pravom smatralo da sama partizanska vojska i ako brojna ne može da pobijedi Njemačku na teritoriji Srbije. Prema sovjetskim podacima u toku 1944. Narodno-oslobodilačka armija Jugoslavije dobila je pomoć od Sovjetskog Saveza u vidu od 350 aviona, 65 tenkova, 579 artiljerijskih oruđa raznog kalibra, 170 protivavionskih topova i više od 3300 minobacača i pješadijskog oružja za deset pješadijskih divizija. Čitava ova pomoć data je u vidu poklona i ratnih napora. Predstavnici vojnih misija Kornjejev i Starinov uložili su veliki napor u kordinaciji dejstava.

Treba naglasiti da je veliki dio rukovodećeg kadra i partizanskih komandira na terenu prošao kroz partizanske škole u Moskvi (uključujući Tita) i Španski građanski rat, te zbog toga mnogi istoričari smatraju da je upravo ovaj faktor na vojnom polju odigrao bitnu ulogu u tome da je partizanski pokret bio organizovan znatno bolje od drugih konkurentskih pokreta u uslovima borbe protiv okupatora i građanskom ratu.

Susret Ilje Starinova i Tita dogodio se 14. septembra u Krajovi Tito mu je tada rekao «napokon da Vas vidim Rudolfe». Rudolf je bio pseudonim Starinova kada je rukovodio dejstvima 14. partizanskog korpusa u Španiji. Najbolji partizanski deverzant Ivan Hariš «Gromovnik» bio je jedan od najboljih učenika Ilje Starinova.

Za vreme rata u Jugoslaviji boravilo je više od 2600 sovjetskih vojnih specijalista, 13 od njih je dobilo najviši jugoslovenski orden «Narodnog heroja». Time je veliki doprinos oslobođenju Jugoslavije svakako dala Crvena Armija i pomoć Sovjetskog Saveza. Nikada ne treba zaboraviti na to ko je imao rješavajuću ulogu u oslobođenju Jugoslavije.

Autor: Slaviša Batko Milačić – istoričar